Nasze ślady - historia polskiej kolonii w Turcji

Ponoć można nas spotkać wszędzie. Każdy, nawet najmniejszy lub najodleglejszy skrawek świata, jest zamieszkany przez pewną liczbę Polaków. Jednych do emigracji pchnęła chęć lepszego życia, innych ciekawość, jeszcze innych praca. Ja chciałabym opisać dzisiaj tych, którzy opuścili ojczyznę przez historię...

Turcja, większości z nas kojarzy się z wakacjami, starożytnymi zabytkami i przede wszystkim kebabami. Od dzisiaj możecie także kojarzyć Turcję z mniejszością polską. Dlaczego? Historia. A dokładnie książę Adam Czartoryski, bo to z nim wiąże się powstanie niedaleko Stambułu osady Adampol. A było to tak: pierwsza połowa XIX wieku naznaczona była walkami Polaków o wolność i niepodległość ojczyzny. W następstwie dwóch powstań zbrojnych przeciwko Rosji: listopadowego i styczniowego, wielu Polaków musiało udać się na emigrację. Część opuściła kraj, część została zesłana na Syberię. Książę Czartoryski przyszłego sojusznika w walce z Rosją widział w Turcji, dlatego na jego polecenie, jesienią 1841 roku, wysłannik księcia Michał Czajkowski założył w Stambule Agencję Główną Misji Wschodniej, następnie nawiązał kontakt z osiadłymi na folwarku, niedaleko Stambułu zakonnikami zgromadzenia św. Wincentego, tzw. Lazarystami. Ci postanowili utworzyć na gruntach wydzielonych z folwarku, azyl dla polskich rozbitków i emigrantów.

30 czerwca 1842 roku kolonii nadano prawa wsi, a od 1846 roku na cześć Księcia Czartoryskiego wieś nazwano Adampol. Początkowo zamieszkiwali ją byli żołnierze obu powstań, następnie dołączyli do nich oficerowie Wiosny Ludów z rodzinami oraz żołnierze biorący udział w wojnie krymskiej. W 1880 roku podpisano traktat o wykupie gruntów adampolskich przez księcia Władysława, syna Adama. Od tego czasu polscy osadnicy starali się tworzyć wieś na wzór ojczystych domów, otoczonych sadami. Adampol został zrównany w prawach z innymi tureckimi wsiami w 1908 roku. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w roku 1923 podpisano pomiędzy Polską a Turcją traktat o przyjaźni, w tym okresie nadano również wsi urzędową nazwę Polonezkoy. W latach 60-tych większość Polaków zamieszkujących Adampol (1/3 wsi) wyemigrowała głównie do Austrii i Niemiec. W wiosce pozostało zaledwie 35 osób. Z czasem, gdy wybudowano mosty łączące azjatycki i europejski brzeg Bosforu, Adampol stał się popularnym miejscem weekendowych wypadów bogatszych Stambulczyków. Turcy zaczęli budować tu wille, a Polacy inwestować w hotele.

Dziś do polskiego pochodzenia przyznaje się mniej niż połowa z 230-tu mieszkańców, ale to oni właśnie nadają wiosce charakter. Potomkowie emigrantów wciąż mówią po polsku. Wójtem od zawsze był ktoś o polskich korzeniach, wieś ma również swoje bratnie miasto w Polsce, jest nim podkrakowska Lanckorona.

Jeśli planujecie wycieczkę do Stambułu, warto odwiedzić Polonezkoj. W jednym z domów zamieszkiwanym niegdyś przez polskich emigrantów, utworzono muzeum polskiej tradycji i historii Adampola. Na cześć żony założyciela nazwano muzeum domem pamięci Zofii Ryży (http://www.adampol-polonezkoy.pl). Od początku swego istnienia dom Ryżych pełnił rolę ośrodka kultury, gdzie znajdował się największy zbiór literatury polskiej w Adampolu. Muzeum zostało otwarte w 1992 roku i działa do dziś.